دسترسپذیری وب برای سایتهای فارسی؛ از کجا شروع کنیم
دسترسپذیری وب به زبان ساده: کنتراست رنگ، صفحهکلید و فوکوس، برچسب فرم، صفحهخوان فارسی و lang، و یک فهرست بازبینی کوتاه بر اساس WCAG 2.2.

دسترسپذیری یعنی سایت برای همه قابلاستفاده باشد: کسی که نمیبیند و با صفحهخوان کار میکند، کسی که دستش موس را نمیگیرد و فقط با صفحهکلید جلو میرود، کسی که کمسو است یا رنگها را درست تشخیص نمیدهد، و حتی کسی که زیر نور آفتاب با گوشی کار میکند. در ایران میلیونها نفر نوعی محدودیت بینایی، شنوایی یا حرکتی دارند و جمعیت سالمند هم رو به افزایش است.
خبر خوب این است که بیشتر کار با چند عادت ساده انجام میشود. این مقاله آن عادتها را به ترتیب اهمیت میگوید.
۱. زبان و جهت صفحه
صفحهخوانها (مثل NVDA در ویندوز و VoiceOver در مک و آیفون) از ویژگی lang میفهمند متن را با چه صدایی بخوانند. بدون lang="fa"، متن فارسی ممکن است با تلفظ انگلیسی یا اصلاً خوانده نشود.
<html lang="fa" dir="rtl">
…
<p>پکیج <span lang="en">React</span> را نصب کنید.</p>
برای تکههای انگلیسی طولانی وسط متن فارسی هم lang="en" بگذارید.
۲. کنتراست رنگ
متن کمرنگ روی زمینهٔ روشن، رایجترین مشکل دسترسپذیری در سایتهاست. معیار WCAG برای سطح AA:
- متن معمولی: نسبت کنتراست دستکم ۴٫۵ به ۱
- متن بزرگ (حدود ۲۴ پیکسل، یا ۱۸٫۵ پیکسل ضخیم): دستکم ۳ به ۱
- اجزای رابط مثل لبهٔ فیلد و آیکونهای معنادار: دستکم ۳ به ۱

حروف فارسی نازکتر و دندانهدارتر از لاتین هماندازهاند؛ پس در فارسی بهتر است کمی بالاتر از حداقل بمانید. ابزار بررسی کنتراست در DevTools مرورگرها همین نسبت را نشان میدهد.
۳. همهچیز با صفحهکلید
یک آزمایش ساده: موس را کنار بگذارید و فقط با Tab، Shift+Tab، Enter، Space و کلیدهای جهت از سایتتان استفاده کنید.

- فوکوس همیشه دیده شود.
outline: noneبدون جایگزین، رایجترین خطاست. اگر ظاهر پیشفرض را دوست ندارید، یک حلقهٔ فوکوس با کنتراست کافی طراحی کنید و از:focus-visibleاستفاده کنید تا فقط برای صفحهکلید ظاهر شود. - ترتیب تب منطقی باشد. ترتیب HTML را با ترتیب دیداری یکی نگه دارید و از
tabindexمثبت دوری کنید. - از عنصر درست استفاده کنید. چیزی که کلیک میشود و کاری انجام میدهد
<button>است، نه<div onclick>. دکمهٔ واقعی خودش فوکوس میگیرد و باEnterوSpaceکار میکند. - دیالوگها فوکوس را نگه دارند و با
Escapeبسته شوند، و بعد از بسته شدن فوکوس به دکمهای برگردد که دیالوگ را باز کرده بود.
۴. فرمها: برچسب، راهنما، خطا

- هر فیلد برچسب واقعی دارد:
<label for>، نه فقط متن داخل فیلد. متن placeholder با تایپ اول ناپدید میشود و جای برچسب را نمیگیرد. - راهنما و خطا با
aria-describedbyبه فیلد وصل شوند. - فیلد نامعتبر
aria-invalid="true"بگیرد و خطا فقط با رنگ قرمز نشان داده نشود؛ متن و آیکون هم لازم است. - پیام خطا بگوید چه باید کرد، نه فقط «نامعتبر». دربارهٔ نوشتن پیام خطا مقالهٔ جداگانهای داریم.
<label for="mobile">شماره موبایل</label>
<input id="mobile" inputmode="tel" aria-invalid="true" aria-describedby="mobile-err">
<p id="mobile-err">شماره موبایل باید ۱۱ رقم باشد و با ۰۹ شروع شود.</p>
۵. تصویر و آیکون
- تصویرهای معنادار متن جایگزین (
alt) دارند که بگوید تصویر چه میرساند، نه اینکه «عکس» است. - تصویرهای تزئینی
alt=""میگیرند تا صفحهخوان از آنها رد شود. - دکمهای که فقط آیکون دارد (مثل ضربدر بستن)،
aria-labelمیخواهد:aria-label="بستن".
۶. حرکت و انیمیشن
بعضی کاربران با انیمیشنهای بزرگ سرگیجه میگیرند. سیستمعاملها گزینهٔ «کاهش حرکت» دارند و CSS میتواند به آن احترام بگذارد:
@media (prefers-reduced-motion: reduce) {
* { animation-duration: 0.01ms !important; transition-duration: 0.01ms !important; }
}
فهرست بازبینی سریع
lang="fa"وdir="rtl"رویhtml.- کنتراست متن دستکم ۴٫۵ به ۱.
- همهٔ کارها با صفحهکلید و فوکوس همیشه دیده شود.
- هر فیلد برچسب واقعی دارد و خطاها متنی و وصلشدهاند.
- تصویرها
altمناسب دارند و دکمههای آیکونیaria-label. - صفحه با بزرگنمایی ۲۰۰٪ هنوز قابلاستفاده است.
- یک بار با صفحهخوان (NVDA رایگان است) صفحهٔ اصلی و یک فرم را امتحان کردهاید.
جمعبندی
دسترسپذیری پروژهٔ جدایی نیست؛ مجموعهای از عادتهاست که اگر از اول رعایت شود، تقریباً هزینهای ندارد. اگر از کامپوننتهای آماده استفاده میکنید، مطمئن شوید آنها اینها را رعایت کردهاند. همهٔ کامپوننتهای کاشی برای سطح WCAG 2.2 AA ساخته و تست شدهاند؛ جزئیات را در صفحهٔ دسترسپذیری ببینید.


